کشف عامل نخستین همه‌گیری تاریخ: طاعون ژوستینیانوس

در حدود هزار و پانصد سال پیش، مناطق اروپا و خاورمیانه با پدیده‌ای مواجه شدند که به عنوان اولین همه‌گیری تاریخ شناخته می‌شود: طاعونی دویست‌ساله که سراسر حوزهٔ مدیترانه را درنوردید و باکتری مسبب آن سرانجام شناسایی گردید.

این همه‌گیری که بیش از دو قرن تداوم یافت، دست‌کم ده میلیون نفر را در منطقهٔ مدیترانه به کام مرگ کشاند و به گزارش منابع تاریخی، به فروپاشی کامل امپراتوری‌هایی منجر شد.

طاعون ژوستینیانوس(که به دلیل ابتلای امپراتور ژوستینیان یکم به این بیماری و بهبودی معجزه‌آسای او به این نام شهرت یافته) حتی پس از گذشت حدود هزار و پانصد سال از پایان آن، کماکان مورد توجه مورخان قرار دارد.

دو مطالعهٔ جدید که در مجلات «جینز» (Genes) و «پاتوژنز» (Pathogens) منتشر و در پایگاه فیزداتارگ (Phys.org) نیز ارائه شده‌اند، نخستین شواهد عینی مبنی بر مسئولیت باکتری «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) در بروز این طاعون را ارائه داده‌اند.

بر اساس این دو پژوهش، این باکتری «عامل عفونی مسئول در طاعون هنگ‌کنگ در سدهٔ نوزدهم، طاعون مارسی در سال ۱۷۲۰ میلادی (۱۰۹۹ ه.ش) و حتی در منطقه اروپا دورهٔ مرگ سیاه بوده است. افزون بر این، مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۲ میلادی وجود این عامل را در طاعون ژوستینیانوس و بر روی یک اسکلت کشف‌شده تأیید نمود.»

در اینجا، پژوهشگران گامی فراتر نهاده و در جست‌وجوی شواهد ژنومی متقنی برای پاسخ به این پرسش بودند: آیا این همه‌گیری واقعاً توسط این باکتری ایجاد شده یا عوامل دیگری نیز در آن دخیل بوده‌اند؟

به این منظور، نویسندگان مطالعهٔ اول (که در مجلهٔ «جینز» منتشر شده) تحقیقاتی بر پایهٔ دی‌ان‌ای بر روی چندین جسد متعلق به بازهٔ زمانی بین سال‌های ۵۴۱ تا ۷۶۷ میلادی انجام دادند.

جست‌وجوها از یک گور دسته‌جمعی کشف‌شده در جَرش، واقع در شمال اردن، آغاز شد. قدمت اجساد به حدود سال‌های ۵۵۰ یا ۶۰۰ میلادی (مقارن با آغاز دورهٔ همه‌گیری) بازمی‌گردد. پژوهشگران چندین دندان انسانی از این محوطه را  که منابع مکتوب کهن، افزایش ناگهانی و شدید نرخ مرگ‌ومیر را در آن توصیف کرده‌اند، مورد بررسی قرار دادند.

بر اساس این گزارش: «این نخستین بار است که وجود باکتری یرسینیا پستیس در قلب امپراتوری بیزانس به‌طور قطعی کشف می‌شود.»

تحلیل‌های پیشین بر یافته‌هایی استوار بود که به همان دوره تعلق داشتند، اما در کشورهای فرانسه، اسپانیا و بریتانیا کشف شده بودند. این امر امکان ردیابی مسیر گسترش این همه‌گیری در قلمرو امپراتوری بیزانس آن زمان را فراهم می‌سازد.

در مطالعهٔ دیگری که در مجلهٔ «پاتوژنز» منتشر شده است، پژوهشگران این بار با تحلیل صدها نمونه از محوطهٔ جَرش و نیز نمونه‌های جدیدتر، بر ژنوم باکتری یرسینیا پستیس متمرکز شدند. آن‌ها ثایت کردند که این باکتری هزاران سال پیش از طاعون ژوستینیانوس نیز در میان جمعیت‌های انسانی شایع بوده است.